कश्मिर। भारतको केन्द्रीय सरकारले सन २०१९ को अगस्ट ५ मा भारतीय संविधानको धारा ३७० को ऐतिहासिक खारेजी पछि त्यस यताको छ वर्षमा भारतको जम्मू कश्मीर प्रदेशमा पूर्वाधार निर्माण, कनेक्टिभिटी र सार्वजनिक सेवाहरूमा ठूलो परिवर्तन आएको देखिन्छ।

एक समय भौगोलिक र प्रशासनिक रूपमा अलग्गिएको यो क्षेत्र अब सक्रिय रूपमा राष्ट्रिय विकासको मुख्य धारामा पुनः एकीकृत भइरहेको छ। सडक, रेलवे, सुरुङ, पुल, विमानस्थल, अस्पताल र डिजिटल पहुँचमा अभूतपूर्व सुधार भएको देखिएको छ। जसले आर्थिक गतिविधिलाई बढवा मात्र दिँएको छैन,नागरिकहरूको दैनिक जीवनलाई पनि रूपान्तरण गरिरहेको छ।

सडक, सुरुङ र पुलमा कनेक्टिभिटी क्रान्ति

यस रूपान्तरणको केन्द्रमा सतह सडक निर्माण,पुल निर्माण र सुरुङ पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो प्रगति भएको छ। नयाँ राजमार्गहरू, अपग्रेड गरिएका सडकहरू र सबै मौसमी सुरुङहरूले यस प्रदेशका दुर्गम क्षेत्रहरूलाई सहरी केन्द्रहरूसँग जोडिरहेका छन्। यात्रा समय घटाउँदै, आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच सुधार गर्दै व्यापार र पर्यटनको लागि रसद बढाउँदै गएको छ।

यी प्रमुख परियोजनाहरूमा उधमपुर–श्रीनगर–बारामुल्ला रेल लिंक (यूएसबीआरएल) पनि समावेश छ। जुन पहिलो पटक रेल मार्फत देशको बाँकी भागसँग जोडेर कश्मीर उपत्यकालाई मूलधारमा समावेश गरिएको छ।

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले जुन ६, २०२५ मा यूएसबीआरएल परियोजनाको अन्तिम चरणको उद्घाटन गरेका थिए।

यस उद्घाटनसँगै २७२ किलोमिटर लामो रेल लाइन पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको छ। जसले कश्मीर उपत्यकालाई बाँकी भारतीय रेल नेटवर्कसँग जोडन पुगेको छ।

उद्घाटनको क्रममा प्रधानमन्त्री मोदीले बन्दे भारत एक्सप्रेस रेलहरू र चेनाब पुल र अन्जी खाड पुल जस्ता इन्जिनियरिङ चमत्कारहरूलाई राष्ट्रलाई समर्पित गरेका थिए। यो रेलवे कोरिडोरले सडक यात्राको निर्भरता घटाएको छ र वर्षभरि भरपर्दो रेलवे यात्रा प्रदान गर्नेछ। जसले व्यापार र पर्यटन दुवैलाई बढवा दिन्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण परियोजना जोजीला सुरुङ हो। जुन २०२६ सम्ममा पूरा हुने अपेक्षा गरिएको छ। एक पटक सञ्चालनमा आएपछि, यो सुरुङले श्रीनगर र लेह बीचको सबै मौसमी यात्रामा सेवा प्रदान गर्नेछ र हिमालयको सबैभन्दा खतरनाक भागहरू मध्ये एक पार गर्नेछ। जुन सबै मौसममा कनेक्टिभिटी प्रदान गर्ने हुन्छ।

यसका साथै, गगनगीर र सोनमर्गलाई जोड्ने जेड(मोर सुरुङ र जम्मू र श्रीनगर बीचको यात्रा समय घटाउने बनिहाल(काजीगुण्ड सडक सुरुङले यस क्षेत्रभरि आवागमनलाई सहज बनाउन थालेको छ।

जेड–मोर सुरुङको उद्घाटन प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले जनवरी २०२५ मा गरेका थिए। सुरुङको सफ्ट ओपनिङ फेब्रुअरी २०२४ मा भइसकेको छ। यो सुरुङले सोनमर्ग पर्यटकीय गन्तव्यमा वर्षभरि पहुँच सुनिश्चित गरेको छ।

त्यस्तै बनिहाल(काजीगुण्ड सडक सुरुङ मार्ग पनि पूरा भई सञ्चालनमा आएको छ। यसको उद्घाटन सडक यातायात तथा राजमार्ग मन्त्री नितिन गडकरीले अगस्ट २०२१ मा गरेका थिए। यो सुरुङले बनिहाल र काजीगुण्ड बीचको यात्रा दूरी र समयलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ, जसले जम्मू र कश्मीर बीचको सम्पर्कमा सुधार आएको छ।

कश्मिरमा सन २०१९ पछि निर्माण गरिएका यी सुरुङहरू केवल इन्जिनियरिङ उपलब्धिहरू मात्र होइनन्। तिनीहरू फराकिलो क्षेत्रीय एकीकरण, सुरक्षा र गतिशीलतातर्फ रणनीतिक परिवर्तनको प्रतीक हुन्। विमानस्थल, अस्पताल र दृश्य परिवर्तनहरू  यी परिवर्तनहरू हेर्नको लागि पनि प्रभावशाली छन्।

विमानस्थल, अस्पताल र राजमार्ग जस्ता प्रमुख पूर्वाधार निर्माणका तस्बिरहरू अघि र पछि आधुनिक, सफा र सेवामुखी कश्मीरलाई चित्रण गर्दछ, जुन केही वर्ष पहिले कल्पना पनि गर्न सकिँदैनथ्यो।

श्रीनगर र जम्मू विमानस्थलहरूको व्यापक रूपमा पुनर्निर्माण गरिएको छ। जसमा विस्तारित टर्मिनलहरू, रात्रि अवतरण सुविधाहरू र सुधारिएको सुरक्षा उपायहरू समावेश गरिएका छन्। नयाँ क्षेत्रीय र राष्ट्रिय उडानहरूको थपले हवाई सम्पर्क बढाएको छ। जसले स्थानीय बासिन्दा र पर्यटक दुवैलाई फाइदा पुर्‍याएको छ।

अस्पतालहरूमा पनि उल्लेखनीय स्तरोन्नति भएको छ। नयाँ चिकित्सा सुविधाहरू, राम्रो उपकरण र थप कर्मचारीहरूले स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत गरेको छ। दुर्गम क्षेत्रहरूमा सेवा प्रदान गर्न टेलिमेडिसिन पहलहरू र एम्बुलेन्स नेटवर्कहरू विस्तार गरिएको छ। विशेष गरी जाडो महिनाहरूमा जब सडकहरू पहुँचयोग्य हुँदैनन्।

पहिले पहिरो र बेवास्ताबाट पीडित राजमार्गहरू अब सुरक्षा पूर्वाधार, एलईडी प्रकाश र डिजिटल निगरानी प्रणालीहरू सहित चार(लेन सडकहरूमा स्तरोन्नति गरिँदैछ।

पर्यटन बूम र आर्थिक प्रभाव
सुधारिएको पूर्वाधारको सबैभन्दा तत्काल र प्रत्यक्ष प्रभाव पर्यटनको पुनरुत्थान भएको छ। राम्रो सडकहरू, सुरक्षित यात्रा र राम्रो सुविधाहरूको साथ, पर्यटकहरू गुलमर्ग, पहलगाम, सोनमर्ग र लेह जस्ता गन्तव्यहरूमा रेकर्ड संख्यामा फर्किरहेका छन्।

दूधपथरी, बांगुस उपत्यका र गुरेज जस्ता नयाँ क्षेत्रहरू नयाँ आकर्षणको रूपमा देखा परेका छन्, जसले पहिले अछुतो समुदायहरूलाई जीविकोपार्जनका अवसरहरू ल्याएको छ।

सन २०२३–२४ मा, जम्मू र कश्मीरले २ करोडभन्दा बढी पर्यटकहरूलाई स्वागत गरेको छ। जुन ऐतिहासिक उच्च हो। जसले आतिथ्य, यातायात र स्थानीय हस्तकला उद्योगहरूमा रोजगारी सिर्जना गरेको छ। सुधारिएको डिजिटल र सडक जडानले स्थानीय उद्यमीहरूलाई राष्ट्रिय र विश्वव्यापी बजारहरूमा जडान र विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ।

अप्रिल २२, २०२५ मा पहलगाममा भएको आतंकवादी हमला पश्चात् पनि कश्मीर उपत्यकामा पर्यटकहरूको आगमन पुनः सुरु हुदैछ। उक्त दुस्खद घटनाले केही समयका लागि पर्यटनमा असर पुर्‍याए पनि, अहिले स्थिति सामान्य बन्दै गएको छ।

स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायले पर्यटकहरूको सुरक्षाका लागि विशेष उपायहरू अपनाएका छन्। शान्त र रमणीय वातावरणका कारण कश्मीर सधैँ पर्यटकहरूको रोजाइमा पर्ने गन्तव्य हो र अहिले पनि विभिन्न क्षेत्रबाट पर्यटकहरू कश्मीरको सुन्दरताको आनन्द लिन आइरहेका छन्।

यो सकारात्मक परिवर्तनले कश्मीरको पर्यटन उद्योगलाई पुनरुत्थान गर्न मद्दत पुगेको छ। जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा केही सुधार ल्याउँदै छ।

डिजिटल समावेशीकरणः इन्टरनेट पहुँच र सार्वजनिक सेवाहरू

भौतिक पूर्वाधार निर्माणसँगै, डिजिटल क्रान्तिले जम्मू र कश्मीरलाई पुनः विकास,समृद्वि र रोजगारको आकार दिइरहेको छ। भारत नेट परियोजना अन्तर्गत, मार्च २०२५ सम्म, केन्द्र शासित प्रदेशले ९,७८९ फाइबर–टु–द–होम (एफटीटीएच) जडानहरू सञ्चालन गरेको छ।

जसले सहरी र ग्रामीण दुवै क्षेत्रमा इन्टरनेट पहुँचमा व्यापक सुधार गरेको छ। यसले अनलाइन शिक्षा, ई–शासन, टेलिमेडिसिन र डिजिटल बैंकिङमा वृद्धि भएको छ। विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रहरूमा जुन पहिले डिजिटल रूपमा वञ्चित थिए।

स्कुलहरूले अब स्मार्ट कक्षाहरू सञ्चालन गर्छन्। जिल्ला कार्यालयहरूले अनलाइन सेवा पोर्टलहरूसँग सञ्चालन गर्छन् र गाउँका युवाहरूले आफ्नो घर नछोडीकनै प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा सामग्री र अनलाइन सीप तालिममा पहुँच गर्न सक्छन्।

डिजिटल ड्यासबोर्ड, बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण र गुनासो निवारण पोर्टलहरूको मुख्य धाराले सार्वजनिक सेवा वितरणमा सुधार गरेको छ। मानिसहरू अब नोकर शाही अवरोधहरूको सामना नगरी प्रमाणपत्र, लाभ र योजनाहरूको लागि आवेदन दिन सक्छन्।

बजार, विद्यालय र सुविधाहरूमा पहुँच

सुधारिएको कनेक्टिभिटीले जम्बु कश्मिरमा बजार, विद्यालय, अस्पताल र सार्वजनिक सुविधाहरूमा राम्रो पहुँच सम्भव बनाएको छ। स्रोतहरूको अधिक समतामूलक वितरण सुनिश्चित गर्दै पुलवामा र कठुआ जस्ता जिल्लाका किसानहरूले अब आफ्नो उत्पादन अझ कुशलतापूर्वक बेच्न सक्षम छन्।

जबकि कुपवाडा र डोडा जस्ता जिल्लाका किसानहरूले आफ्नो उत्पादन अझ कुशलतापूर्वक बेच्न सक्षम छन्। गाउँका विद्यार्थीहरूले कलेज र प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा केन्द्रहरूमा सजिलै पुग्न सक्छन्।

आकांक्षी जिल्लाहरू र स्मार्ट गाउँहरू पहलहरू अन्तर्गत नयाँ सार्वजनिक शौचालय, पिउने पानी सुविधा, ग्रामीण स्वास्थ्य केन्द्रहरू र बस स्टपहरू स्थापना गरिएका छन्। यी साना परिवर्तनहरूले दैनिक मर्यादा र सुविधामा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

निष्कर्षः भविष्य कनेक्टिभिटीको जगमा अडिएको छ

भारतीय संविधानको धारा ३७० पछि जम्मू र कश्मीरको पूर्वाधार रूपान्तरण केवल कङ्क्रिट र स्टिलको बारेमा होइन ( यो क्षेत्रलाई यसको आकांक्षाहरूमा पुनः जडान गर्ने बारे हो।

सडकहरूले गाउँहरूलाई सहरहरूसँग मात्र जोड्दैनन्, तर मानिसहरूलाई प्रगति गर्न पनि उत्साहित बनाएको छ।

सुरुङहरू पहाडहरू पार गर्ने मात्र होइनन्, बहिष्कार र सीमान्तीकरणका अवरोधहरू पनि तोडिरहेका छन्। र इन्टरनेटले गति मात्र ल्याउँदैन ( यसले आशा, पहुँच र समानता प्रदान गरिरहेको छ।

राजनीतिक बहस जारी रहँदा पनि यातायात, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, पर्यटन र डिजिटल पहुँचमा ठोस प्रगतिले निर्णायक परिवर्तन सुरु भएको देखाउँछ। जम्मू र कश्मीरबाट निस्कने वास्तविक कथा द्वन्द्वको होइन, तर निर्माणको हो ( जीवन, समुदाय र भविष्यको।