काठमाडौं । आज कार्तिक २२ गते बिहान कुकुर तिहार र साँझ धन्यधान्यकी देवी लक्ष्मीकाे पुजा गरिदैछ। कुकुर तिहार केवल एउटा जनावरको पूजा गर्ने पर्व मात्र होइन, मानव र पशुपन्छीबीचको आत्मीय सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सबै प्राणीप्रति दया तथा करुणा प्रकट गर्ने विशिष्ट सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।

कुकुर तिहारको धार्मिक महत्त्व

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत तथा रक्षकका रूपमा लिइन्छ। पौराणिक कथा अनुसार कुकुरको सम्बन्ध यमराजसँग रहेको विश्वास गरिन्छ। महाभारतमा पनि कुकुरप्रतिको निष्ठा र धर्मको विशेष प्रसङ्ग पाइन्छ। महाप्रस्थानका क्रममा युधिष्ठिरले आफ्नो साथमा आएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेका थिए। यस प्रसङ्गले प्राणीप्रतिको करुणा, निष्ठा र धर्मपालनको महत्त्व दर्शाउँछ। त्यस्तै, वैदिक परम्परामा सरमा नामक दिव्य कुकुरको उल्लेख गरिएकाे पाइन्छ। यमराजका दुई कुकुर श्याम र शबललाई पनि धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। आज कुकुर तिहारका दिन कुकुरको पूजा गर्दा यमराज प्रसन्न हुने, अकाल मृत्युको भय कम हुने र परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

कुकुर तिहारमा गरिने पुजा विधि

आज कुकुर तिहारका दिन बिहानै उठेर स्नान तथा नित्यकर्म गरेपछि कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा छ। कुकुरकाे पूजा विधिमा मुख्यतः निम्न कार्यहरू गरिन्छन् :-

१.कुकुरलाई स्नान गराउने वा सफा पानीले शरीर सफा गरिदिने।
२.निधारमा रातो टीका लगाइदिने।
३.सयपत्री तथा मखमली फूलको माला लगाइदिने।
४.अक्षता, फूल तथा धूपदीपले पूजा गर्ने।
५.दूध, रोटी,मालपुवा, मासु, मिठाई तथा अन्य मनपर्ने खानेकुरा खुवाउने।
६.कुकुरलाई माया, सम्मान र संरक्षण गर्ने संकल्प गर्ने।

यस दिन घरमा पालिएका कुकुरका साथै सडकमा रहेका असहाय तथा बेवारिसे कुकुरलाई समेत पूजा गरेर खानेकुरा दिने परम्परा रहिआएकाे छ।

कुकुर तिहारको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

कुकुर तिहारको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यसले मानव समाजलाई महत्वपूर्ण सामाजिक सन्देशसमेत प्रदान गर्दछ।

क) इमानदारी र वफादारीको सम्मान

कुकुर आफ्नो मालिकप्रति अत्यन्त वफादार हुन्छ। घरको सुरक्षा गर्ने, जोखिमको अवस्थामा साथ दिने र मानिसको साथी बन्ने कुकुरको गुणले इमानदारी र निष्ठाको सन्देश दिन्छ। पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा भेडा र च्याङग्रा चराउन तथा गाेठकाे सुरक्षामा कुकुरकाे प्रयाेग गरिदै आएकाे छ।

ख) पशुप्राणीप्रति दया र करुणा

मानिसले आफ्नो स्वार्थका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण जीवजन्तुको अस्तित्व र अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ।

ग) मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध

प्रकृतिमा रहेका सबै प्राणीको आ–आफ्नै महत्त्व हुन्छ। मानव जीवन र वातावरणको सन्तुलन कायम राख्न पशुपन्छी तथा जीवजन्तुको संरक्षण आवश्यक छ।

घ) सेवा र संरक्षणको भावना

कुकुर तिहारले घरपालुवा जनावर मात्र होइन, सडकमा रहेका असहाय तथा बेवारिसे जनावरप्रति पनि जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्छ।

आधुनिक समाजमा कुकुर तिहारको सान्दर्भिकता

आजको आधुनिक समाजमा घरपालुवा जनावरप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएको छ। कुकुरलाई घरको सुरक्षा गर्ने जनावरका रूपमा मात्र नभई परिवारको सदस्य र असल साथीका रूपमा समेत स्वीकार गरिँदै आएको छ। तर अर्कोतर्फ सडकमा रहेका बेवारिसे कुकुरको उचित हेरचाह, खानपान, उपचार तथा संरक्षणको समस्या पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण छ। कुकुर तिहारको वास्तविक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न निम्न कार्य आवश्यक छन् :-

* सडकका असहाय कुकुरलाई खाना र स्वच्छ पानी उपलब्ध गराउने।
* बिरामी तथा घाइते कुकुरको उपचार गर्ने।
* कुकुरलाई नियमित खोप तथा आवश्यक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने।
* पशु क्रूरताविरुद्ध जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने।
* घरपालुवा जनावरलाई सडकमा छाड्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्ने।
* स्थानीय तहबाट पशु कल्याण तथा संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
* विशेषगरी स्थानीय सरकार, पशु अधिकारकर्मी, सामाजिक सङ्घसंस्था र आम नागरिकले सहकार्य गरेर पशु संरक्षणलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्छ।

कुकुर तिहारले दिने मूल सन्देश

कुकुर तिहारले मानिसलाई केवल पूजा र परम्परामा सीमित नरही जीवजन्तुप्रति माया, सद्भाव, दया र करुणाको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्दछ। हामीले कुकुरलाई एक दिन टीका र माला लगाएर पूजा गर्ने तर वर्षभरि बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुपर्छ। वास्तविक धर्म भनेको सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्नु, भोकालाई भोजन दिनु, बिरामीको उपचार गर्नु र असहायलाई सहयोग गर्नु हो। हिन्दू धर्मको मूल मान्यता पनि सम्पूर्ण प्राणीमा ईश्वरको अंश रहेको विश्वाससँग जोडिएको छ। त्यसैले पशुपन्छी तथा जीवजन्तुको संरक्षण गर्नु हाम्रो धार्मिक, नैतिक र सामाजिक दायित्व हो।

कुकुर तिहार नेपाली मौलिक संस्कृति, धार्मिक आस्था र मानवीय संवेदनाको अनुपम पर्व हो। यसले मानव र पशुप्राणीबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। कुकुरको इमानदारी, वफादारी, निष्ठा र सेवाभावबाट मानिसले पनि जीवनका महत्वपूर्ण नैतिक शिक्षा ग्रहण गर्न सक्छ। तिहारको यस पवित्र अवसरमा घरपालुवा तथा सडकमा रहेका सम्पूर्ण कुकुरप्रति माया, सद्भाव र सम्मान प्रकट गरौँ। पशुप्राणीमाथि हुने हिंसा, दुर्व्यवहार र उपेक्षाको अन्त्य गर्दै सबै जीवजन्तुको संरक्षणमा प्रतिबद्ध बनौँ।
“जीवप्रति दया नै धर्मको मूल आधार हो, पशुप्राणीको संरक्षण नै मानवताको वास्तविक पहिचान हो।”
कुकुर तिहार २०८३ को हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !