राज्यको साधनको रुपमा लागुपदार्थको प्रयोग अब भारत र भारतीय उपमहादीप क्षेत्रप्रति व्यवहारको सीमान्त विशेषता रहेन । यो यसको क्षेत्रीय विरोधीहरु विरुद्ध यसको उप–परम्परागत युद्ध सिद्धान्तको संरचनात्मक घटक बनेको छ ।

१९८० को दशकको सुरुमा पाकिस्तानी सुरक्षा प्रतिष्ठान र मुजाहिद्दीन पाइपलाइन बीचको सुविधाको विवाहको रुपमा सुरु भएको कुरा एक संगठित, बहु–मार्ग, बहु–मोडल उद्यममा परिपक्क भएको छ, जसले हेरोइन, मेथाम्फेटामाइन, ड्रोन रसद, हवाला वित्त र अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक सिन्डिकेटहरुलाई यस क्षेत्रमा सक्रिय आतंकवादी समूहरुसँग फ्यूज गर्दछ ।

यो ढाँचा अब अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर नीतिगत स्तम्भहरुमा विवादित छैन । यसलाई लागुपदार्थ र अपराध सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र कार्यालय (UNODC) द्धारा दस्तावेज गरिएको छ,भारतीय एजेन्सीको आरोपपत्रमा पुष्टि गरिएको छ, र वरिष्ठ पाकिस्तानी राजनीतिज्ञहरुले आफैंले असुरक्षित क्षणहरुमा स्वीकार गरेका छन । समस्याको भौगोलिक लंगर आफगानिस्तान, इरान र पाकिस्तान मिलेर बनेको अफिम उत्पादन गर्ने क्षेत्र गोल्डेन क्रेसेन्ट हो ।

UNODC को तथ्याङ्कले देखाउँछ कि तालिबानको २०२२ को प्रतिबन्धले २०२३ मा अफगान अफिम खेतीमा ९५ प्रतिशत गिरावट ल्याएपछि पनि, पाकिस्तानको बलुचिस्तान र खैबर पख्तुनख्खा प्रान्तहरु हुँदै र मकरन तट हुँदै अफिम सार्ने तस्करी सञ्जालहरु यथावत छन् ।

अवस्थित भण्डारहरु, इफेड्रा प्लान्टबाट उत्पादित मेथाम्फेटामाइन, र सिंथेटिक लागुपदार्थमा विविधिकरणले दक्षिणी तस्कर मार्गको कुनै पनि अर्थपूर्ण संकुचनलाई रोकेको छ । पाकिस्तानको आफ्नो लागुपदार्थ विरोधी बलले २०२४ मा मात्र ३६० मेट्रिक टन भन्दा बढी लागुपदार्थ जफत गरेको स्वीकार गरेको छ , जुन संख्या यसको परिमाणले, प्रतिबन्धको सफलता भन्दा पनि थ्रुपुटको मात्रालाई धोका दिन्छ ।

पाकिस्तानको संलग्नता आकस्मिक भूगोल होइन, तर १९८० को दशकदेखि राज्य–परिभाषित नीति हो । १९९४ मा नवाज शरिफले एक मिडिया अन्तर्वार्तामा खुलासा गरे कि उनको अघिल्लो कार्यकालमा, सेनाको स्थापनाले हेरोइनको बिक्री मार्फत कश्मीर र पञ्जाबमा गोप्य हपरेशनहरुलाई वित्तपोषण गर्न औपचारिक योजना प्रस्तुत गरेको थियो । १९९० को दशकमा अमेरिकी मूल्याङ्कनले उही गठबन्धनको नाम दिएको थियो । तीन दशक पछि सञ्चालन तर्क अपरिवर्तित छ, केवल प्रविधि विकसित भएको छ ।

भारतीय सरकारको तथ्याङ्कले स्पष्ट वृद्धि देखाउँछ । उदाहरणका लागि भारतीय सुरक्षा बलले २०२० मा पञ्जाब सीमामा ५१७ किलोग्राम हेरोइन जफत गरेको थियो, जुन २०१९ मा जफत गरिएको २२७ किलोग्राम भन्दा दोब्बर बढी हो । २०२० सम्म लगभग नगण्य ड्रोन प्रतिबन्धहरु २०२२ मा बढेर २२ पुगे, त्यसपछि २०२३ मा १०७, त्यसपछि २०२४ मा २९४ पुगे,र २०२५ को पहिलो एघार महिनामा पञ्जाबमा मात्र २७२ ड्रोनहरुले ३६७ किलोग्रामभन्दा बढी हेरोइन लिए ।

२०२५ मा जारी गरिएको नार्कोटिक्स कन्ट्रोल ब्यूरोको अखिल भारतीय प्रतिवेदनले २०२४ मा भारत–पाकिस्तान सिमामा १७९ ड्रोन– आधारित तस्करीका घटनाहरु रेकर्ड गरेको छ, जुन २०२१ मा केवल ३ थियो । देशभरि सिंथेटिक लागु औषध बरामद २०१९ मा १,८९० किलोग्रामबाट बढेर २०२४ मा ११,९९४ किलोग्राम पुगेको छ, र पश्चिमी तटमा समुद्री बरामद सोही अवधिमा लगभग ५०० गुणाले बढेको छ ।

पाकिस्तानले सीमापार लागुऔषध ओसारपसार गर्ने यी हतास प्रयासहरु भारतको पश्चिमी सीमावर्ती क्षेत्रहरुमा अस्थिरता सिर्जना गर्नका लागि गरिन्छ । सुरक्षा एजेन्सीहरुसँग पाकिस्तान–समर्थित “K–2” पङक्तिबद्धताको कागजात छ जसले खालिस्तान–उन्मुख अपरेटरहरुलाई काश्मिरी, एलईटी, र जैश मोड्युलहरुसँग फ्युज गर्दछ र तिनीहरुलाई लागुपदार्थ राजश्व मार्फत कोष प्रदान गर्दछ, जुन एक परियोजनाको भारतीय अनुहार हो जसको अन्य हनुहारहरु मापुटो– मोम्बासा, मिरपुर, कोलम्बो र एन्टवर्षमा छन ।

समुद्री कब्जाको अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरणहरुको बावजुद, पाकिस्तानका आफ्नै अभियोजन अनुगमन न्यूनतम रहेको छ, २०१९ र २०२४ को बीचमा इस्लामाबादले दाबी गरेको अठार प्रमुख ओसारपसारहरु मध्ये मुट्ठीभरले मात्र सार्वजनिक दोषी ठहराएको छ ।

पाकिस्तानमा नार्को नेटवर्क प्रायः आपराधिक सिन्डिकेट र गुण्डाहरुद्धारा सञ्चालित छ जसलाई स्थानीय सुरक्षा र गुप्तचर एजेन्सीहरुले सहयोग र प्रोत्साहन गर्छन । यो ‘देऊ र लेऊ’ सम्बन्ध हो, जहाँ पाकिस्तानको सुरक्षा प्रतिष्ठानले छिमेकी देशहरु र युरोपमा अवैध लागुऔषध ओसारपसार गर्न स्थानीय आपराधिक नेटवर्कहरुलाई ढालको रुपमा प्रयोग गर्दछ ताकि अस्थिरता सिर्जना गर्न, पैसा कमाउन र ती देशहरुमा स्थानीय नेटवर्कहरु सिर्जना गर्न सकियोस् ।

थप रुपमा पाकिस्तानले भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रहरु र अन्य खेशहरुमा ज्ञात जमिन र हवाई भेक्टरहरुसँग समानान्तर रुपमा समुद्री मार्ग प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेको अन्तरा छ । अन्तर्राष्ट्रिय संगठित अपराध विरुद्धको ग्लोबल इनिसिएटिभले लागुऔषध ओसारपसारमा संलग्न राज्यविहीन जहाजहरुका चालक दलहरु मुख्यतया पाकिस्तानी रहेको दस्तावेजीकरण गरेको छ, र कागजातहरुको अभावले तिनीहरुको पहिचान नियमित रुपमा अस्पष्ट हुन्छ ।

उल्लेखनीय कुरा के छ भने, पूर्वी अफ्रिकी तट यस समुद्री यातायतको प्रमुख अवतरण क्षेत्रको रुपमा देखा परेको छ । विगतमा, अवैध लागुऔषध बोकेको आरोपमा सोही क्षेत्रमा धेरै पाकिस्तानी जहाजहरु जफत गरिएको थियो ।

अझ दक्षिणमा श्रीलंका र माल्दिभ्स ट्रान्जिट र गन्तव्य बजार बनेका छन । श्रीलंकाली नौसेनाले नौ जना चालक दलका सदस्यहरु पाकिस्तानी नागरिक रहेको एउटा जहाजबाट ६०५ किलोग्राम क्रिस्टल मेध र ५७९ किलोग्राम केटामाइन जफत गरेको थियो ।

युरोप पाकिस्तानी तस्करहरुको लागि शीर्ष गन्तव्य बनेको छ । बेलायती सीमा बल र राष्ट्रिय अपराध एजेन्सीले हेरोइन पार्सल र कन्टेनर लोडहरुमा निरन्तर वृद्धि रेकर्ड गरेको छ, जसमा खुर्सानीको धरलोको बोरा, शल्यक्रिया उपकरणहरु, तौलिया र बक्सिङ पन्जाहरुमा पनि लुकाइएको खेपहरु समावेश छ्न ।

२०१९ माफेलिक्सस्टोवेमा ४० मिलियन पाउण्ड मूल्यको ३९८ किलोग्रामहेरोइन जफत गरिएको प्रसिद्ध घटना, एन्टवरप र रोटरडममा अगाडी बढाइएको थियो, जसले पाकिस्तानको मक्रान नार्को पाइपलाइन कसरी महाद्धीपीय युरोपेली वितरण नेटवर्कहरुसँग मिल्छ भनेर चित्रण गर्दछ ।

धेरै रिपोर्टहरुले मिरपुर (पाकिस्तान–कब्जा गरिएको जम्मू र कश्मीरमा) र पेशावरबाट ह्लाक प्रणालीको औद्योगिक स्तरमा शोषण गर्दै बेलायती–पाकिस्तानी तस्करी गर्ने डायस्पोराहरुको दाबी गरेका छन ।

फलस्वरुप,पाकिस्तानी नार्को नेटवर्कको रणनीतिक प्रभाव क्षेत्रीय र विश्वव्यापी छ । पाकिस्तानले कम लागत उच्च–अस्वीकार योग्यता उपकरण निर्माण गरेको छ जसले एकै साथ क्षेत्रमा आतंकवादलाई आर्थिक सहयोग प्र्याउँछ हिन्द महासागर तटीय क्षेत्रको सामाजिक संरचनालाई बिगार्छ, युरोपमा सामाजिक क्षति निएोत गर्छ र अब कोरियोग्राफ गरिएको जफत मार्फत वित्तीय कार्य कार्य बल र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राको लागि अनुपालन थिएटरको रुपमा प्रयोग गरिन्छ ।

जबसम्म पाकिस्तानी गहिरो राज्य लागु पदार्थको राजश्वलाई विदेशी सहयोगको लागि स्वीकार्य विकल्पको रुपमा व्यवहार गर्न जारी राख्छ, उपमहाद्धीपले संगठित अपराध आतंकवाद र जनस्वास्थ्य बीचको रेखा पार गर्ने ढिलो–जल्ने संकटको सामना गर्नेछ । समुद्री अवरोध, ड्रोन विरोधी क्षमताहरु, हवाला च्यानलहरुको अवरोध,र FATE र UNODC मार्फत निरन्तर कूटनीतिक दबाबमा आधारित क्षेत्रीय प्रतिक्रिया अब वैकल्पिक छैन । यो क्षेत्रीय स्थिरताको लागि न्युनतम अवस्था हो ।