क्यानाडाको टोरोन्टमा निर्वासित बलुच मानव अधिकार कार्यकर्ता करीमा बलोच मृत फेला परेकी छन । दुई दिनदेखि बेपत्ता भएकी उनको शव टोरन्टोको लेकशोर नजिकैको हार्बरफ्रन्टमा फेला परेको छ ।
करीमा बलोच राष्ट्रवादी आन्दोलनको एक शक्तिशाली व्यक्तित्व हो र पाकिस्तानी सेना र राष्ट्रको सरकारद्धारा धेरै असफल हत्या प्रयासहरु पछि २०१६ म क्यानाडामा शरण लिइन ।

बलुचिस्तानमा पाकिस्तानी कब्जाको बिरुद्ध प्रतिरोधको प्रतीक, उनले बलुचिस्तानमा पाकिस्तानी सेनाद्धारा मानव अधिकार उल्लघनका साथै क्यानाडा प्रशासन र सुरक्षा बलहरुको नाकमुनि आईएसआई अपरेटिभहरुको बढ्ढो प्रभावको बिरुद्ध आन्दोलन निर्माण गर्न काम गरिरहेकी थिइन् । उनले क्यानाडामा पाकिस्तानी सेनाका भूतपूर्व सैनिक अफिसरहरुलाई बसाउने बढ्दो प्रवृत्तिमा पनि आवाज उठाएकी थिइन ।

बलुच कार्यकर्ता र मानव अधिकार रक्षकहरुले असन्तुष्टहरुलाई जोगाउन असफल भएकोमा क्यानाडा सरकारको आालोचना गर्दैछन र यस विषयमा द्रुत अनुसन्धान र परीक्षणको माग गरिरहेका छन । निर्वासित बलुच नेता तथा बलुच रिपब्लिकन पार्टी (बीआरपी) का केन्द्रीय प्रवक्ता शेर मोहम्मद बुग्तीले टीट गर्दै भनेका छन,“करिमा बलोचको आकस्मिक निधन पक्कैपनि एक आघातभन्दा कम छैन । घटनाको छानबिन गर्नु र परिवार र बलुच राष्ट्रलाई सबै तथ्यहरु जानकारी गराउनु क्यानाडा सरकारको कतव्य हो ।”

लोकप्रिय पाकिस्तानी नारीवादी आन्दोलन औरत मार्च–नारीवादी संसारमा हालैको प्रसिद्धिले क्यानाडा सरकारलाई यस विषयमा छानबिन गर्न माग गरेको छ र ट्टीट गरेको छ,“हामी क्यानाडामा निर्वासनमा रहेकी मानव अधिकार रक्षक करीमा बलोचको हत्याबाट गहिरो दुःखी र विचलित छौं । क्यानाडाको पारदर्शी छानबिन गरी नतिजा सार्वजनिक गर्नुपर्छ । बलुच आवाजलाई मौन पार्नु बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

एकजना प्रमुख नेताको मृत्युले बलोच क्रान्तिकारीहरुलाई झट्का दिएको भए पनि करीमा बलोचको हत्याले स्वतन्त्रन्ता आन्दोलनलाई अझ तीव्र बनाउने बलोच राष्ट्रवादीहरु विश्वास गर्छन ।

प्रख्यात बलोच विद्यार्थी नेता र बलोच विद्यार्थी एक्सन कमिटी (बीएसएसी) का अध्यक्ष डा. नवाब बलोचले ट्टीट गरे, “विद्यार्थी राजनीति संगठित गर्नमा उनको भूमिकाको लागि हामी लोहनी महिलालाई हाम्रो सबैभन्दा ठुलो श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछौं ।

उनी आउने पुस्ताका लागि रोल मोडल बनिरहेकी छिन । धेरै प्रमुख पाकिस्तानी असन्तुष्ट र आईएसआई र पाकिस्तानी सेनाद्धारा मानवअधिकार हननको आलोचना गर्ने कार्यकर्ताहरुले पनि उनको मृत्युमा शोक व्यक्त गरेका छन ।

पश्तुन तहफुज आन्दोलनका प्रमुख र पाकिस्तानी सेनाद्धारा असन्तुष्ट मन्जुर पश्तीनले हत्याको बारेमा ट्टीट गरे र व्यक्त गरे,“क्यानाडामा करीमाबलोचको हत्याको दुखद खबरले स्तब्ध र स्तब्ध चएको छ । उनको हत्या जीवन र मर्यादाको अधिकारको लागि संघर्ष गरिरहेका सबै उत्पीडित राष्ट्रहरुको लागि ठुलो क्षति हो । उपरराधी पक्राउ गरेर यस्ता कुटपित बन्द हुनु राम्रो हो हामी बलुच राष्ट्रप्रति हाम्रो संवेदना व्यक्त गर्दछौं ।

विश्लेषकहरु र मानव अधिकार रक्षकहरुले यो हत्या निर्वासनमा रहेका बलुच असन्तुष्ट र नेताहरुलाई मार्ने (आईएसआई) को ठुलो अपरेशनको एक हिस्सा भएको तर्क गर्छन किनभने निर्वासनमा  रहेका  बलुच नेताको हत्याको यो मात्र घटना होइन, अर्को बलुच असन्तुष्ट साजिद हुसेन ।

केही दिन बेपत्ता भएपछि स्वीडेनमा पनि यसै वर्षको सुरुमा उनको हत्या भएको थियो । करीमा बलोचको जस्तै, उनको शव पनि पछि पानीको शरीरबाट भेटिएको थियो । फ्रान्समा आधारित पत्रकार र स्वतन्त्र अभिव्यक्ति रक्षक संगठन रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्सले हुसेनको बेपत्ता र त्यसपछिको हत्या सम्भवतः पाकिस्तानी एजेन्सी आईएसआई र एमआईले गरेको संठठित अपराध भएको पत्ता लगाए ।

हुसैनलाई पाकिस्तानको लागि ठुलो खतराको रुपमा हेरिएको थियो किनभने उनको रिपोर्टले बलुचिस्तानमा पाकिस्तानको मानव अधिकार उल्लघनको पर्दाफास ग¥यो र विश्वव्यापी फोरममा देशको लागि लज्जास्पद अवस्था सिर्जना ग¥यो ।

त्यस्तै करीमा बोलचले आक्रामक रुपमा पाकिस्तानी दमन विरुद्ध महिला प्रतिरोधको नेतृत्व गसररहेकी थिइन । बलुच राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई महिलाहरुमाझ लोकप्रिय बनाउने श्रेय उनलाई दिइन्छ र करीमा प्रख्यात भएपछि महिला क्रान्तिकारीहरुको संख्यामा तीव्र वृद्धि भएको मानिन्छ । करीमा बलोचको योगदानले उनलाई “पाकिस्तानबाट बलुचिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि अभियानहरु”मा गरेको  योगदानको लागि ‘ज्ञण्ण् द्यद्यऋ ध्यmभल द्दण्ज्ञट’ सूचीमा समावेश गराइयो ।

करीमा बलोचको मृत्यु मानव अधिकारकर्मीहरुका लागि मात्र नभई विश्वभरका लैङ्गिक अधिकारकर्मीहरुको लागि अविश्वसनीय रुपमा दुखद दिन हो । संयुक्त राष्ट्र मानव अधिकार परिषदको ३९ औं सत्रलाई सम्बोधन गर्दै उनले पाकिस्तानमा लैङ्गिक समानताको बिग्रँदै गएको अवस्था र विश्वभरका मानव अधिकार निकायहरुलाई पाकिस्तानले दिएको झुटा आश्वासन शताब्दीयौदेखि आफ्नो कट्टर विश्वासलाई ढाक्नको लागि मार्गदर्शकको रुपमा मात्र आएको बताइन ।
शासनमा पुरानो एस्लामिक सिद्धान्तहरु
उनले बालुचिस्तानमा केटीहरुको शिक्षाको क्षेत्रमा सुधारका लागि प्रयास गरिरहेकी छिन जुन सम्पूर्ण खेशमा सबैभन्दा कम महिला साक्षरता दर छ । उनले बलुच, पश्तुन र अन्य धेरै सताइएका समुदायहरुको असहमतिलाई शान्त पार्न पाकिस्तानी सुरक्षा बलहरुद्धारा बलपूर्वक बेपत्ता पार्ने बढ्ढो घटनाहरुलाई प्रभावकारी रुपमा हाइलाइट गरिन् ।

महिलामाझ उनको ख्याति जति छ, उनी युवाहरुमाझ पनि उत्तिकै लोकप्रिय थिइन । उनले पहिले बलोच  विद्यार्थी संगठन–आजाद (बीएसओ–ए) को विद्यार्थी संगठनको अध्यक्षको रुपमा सेवा गरिन् ।

वास्तवमा करीमा एक युवा मनोविज्ञान विद्याथीर्, संगठनको नेता जाहिद बलोच अपहरण पछि अध्यक्ष बने । करीमा बलोचको लोकप्रियता जाँच्न र उनको प्रभावलाई रोक्न पाकिस्तान सरकारले बीएसओ–एलाई प्रतिबन्ध लगायो र यसलाई आतंकवादी संगठनको रुपमा तोक्यो ।
करीमाले पाकिस्तानी सेना र आईएस–आई विरुद्धको लडाईमा फ्रन्टलाइन सिपाहीका रुपमा नेतृत्व गरिरहेकी थिइन ।

आफ्नो प्रयास जारी राख्दै उनले पाकिस्तानी सेनाद्धारा अपराध र आईएसआईद्धारा अपहरणको बारेमा ट्टिटर थ्रेडको शुरुवात उनको हत्याको हेहि हप्ता अघि थ्रेडबाट उनको एउटा ट्टिटमा भनिएको छ ,“पाकिस्तानी गुप्तचर एजेन्सीहरु युद्ध अपराधी मात्र होइनन् मानव तस्करी माफिया पनि हुन । तिनीहरुले मानिसहरुलाई उनीहरुको विचार र गतिविधिको लागि मात्र होइन फिरौतीको लागि अपहरण पनि गर्छन् तर तिनीहरुका पीडितहरु कहिल्यै फर्केर आउँदैनन् ।

करीमा बलोचको मृत्यु बलोच इतिहासको त्यो चरणसंगै मेल खान्छ जब पाकिस्तानले बलुचहरुको असहमतिको आवाजलाई चुप लगाउन मानव अधिकारको बेवास्ता गरेको थियो । क्यानाडाली सुरक्षा एजेन्सीहरुको भागमा सुरक्षाको यस घोर त्रुटिमा पूर्ण अनुसन्धाको लागि कलहरु उठन थालेका छन ।

टोरोन्टो पुलिसको हातमा यो असफलताले कानून र व्यवस्थाको प्रभावकारितामा मात्र होइन तर क्यानाडाले सुरक्षित गन्तव्य हुने वाचा गरेको अनगिन्ती शरणार्थीहरुको सुरक्षाको भाग्य पनि कडा प्रश्न खडा गर्छ । क्यानाडाको लोकप्रिय कथाको विपरीत, यो खालिस्तानी चरमपन्थीहरु र पाकिस्तानी असन्तुष्टहरुको लागि आईएसआई अपरेटिभहरुको खोजी गर्ने ठाउँ साबित भएको छ ।

कोविड–१९ को विश्वव्यापी महामारीलाई आईएसआई अपरेटिभहरुले असहमतिपूर्ण आवाजहरु हटाउनका लागिएक उत्तम आवरणको रुपमा लिएका छन र करीमा बलोचको यस उन्मुलन अभियानको पछिल्लो शिकार हुन । बलपूर्वक बेपत्ता र हत्यामा संलग्न पाकिस्तानी गुप्चतरहरुको मोडस अपरेन्डी प्रभावकारी रुपमा पश्चिमको राम्रो प्रहरी क्षेत्रमा निर्यात गरिएको छ जहाँ अधिकांश अधिकारकर्मीहरु पाकिस्तानबाट निर्वासित द्धन ।

एक प्रमुख भारतीय मिडिया आउटलेटसँगकुरा गर्दै, क्यानाडाका एक वरिष्ठ पत्रकारले तर्क दिए कि टोरोन्टो पुलिस र क्यानाडाको एजेन्सी सीएसआईएसले करमिा बलोचको मृत्युमा पाकिस्तानको हातको सम्भावनाको अनुसन्धान गनुपर्छ । उनले थपे “ प्रधानमन्त्री टुडोले क्यानाडालाई पाकिस्तानी आईएसआई एजेन्टहरुबाट मुक्त गर्न कार्य गर्नुपर्छ ।”

क्यानाडाले पाकिस्तानी गुप्तचर अपरेटिभहरुको बढ्दो प्रभाव र पदचिन्हको प्रवृत्तिलाई तुरुन्तै हेर्नुपर्ने र प्रशासनमा विश्वास व्यक्त गर्ने कार्यकर्ताहरुको विश्वास नष्ट हुन नदिने र उत्पीडित समुदायहरुको मानव अधिकार रक्षा गर्ने सुनिष्चित गर्ने समय आएको छ ।