इरानसँगको द्वन्द्वका कारण पाकिस्तान अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा एक प्रमुख शक्तिको रूपमा देखा परेको छ । मध्यपूर्वमा मध्यपूर्वमा संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच जारी तनावको बीचमा, प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफदेखि सेना प्रमुख फिल्ड मार्शल असीम मुनीरसम्म सबैले पाकिस्तान मुस्लिम संसारमा एक जिम्मेवार र प्रभावशाली राज्य हो भन्ने सन्देश दिन उत्सुक छन् ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको सार्वजनिक प्रशंसाले पाकिस्तानको तर्फबाट यो आत्म(प्रमोशनलाई अझ बलियो बनाएको छ। पाकिस्तानी मिडियाले परिस्थितिलाई यसरी चित्रण गरिरहेको छ कि देश मुस्लिम संसारको नेतृत्व लिन तयार छ भन्ने सुझाव दिन्छ।

यद्यपि, यस अनुहार पछाडि लुकेको एकदमै फरक वास्तविकता छ। आज, पाकिस्तान गम्भीर आर्थिक सङ्कटले ग्रसित छ । देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति घटेको छ, मुद्रास्फीतिले आमनागरिकहरुको जीवन असहनीय बनाएको छ, र राष्ट्र बारम्बार आइएमएफ बाट ऋणमा भर पर्न बाध्य छ।

राजनीतिक अस्थिरता, सैन्य पहुँच, बेरोजगारी र मानव अधिकार सङ्कटले देशको आन्तरिक अवस्थालाई अझ जटिल बनाएको छ। यस सङ्कटलाई पार गर्न हताश, प्रयासमा,पाकिस्तानले आफ्नो आणविक क्षमतालाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गरिरहेको छ।यसले साउदी अरेबियासँग रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको छ,जबकि टर्की र युएईले पनि सहयोग प्रदान गर्न जारी राखेका छन् ।

यसैबीच, अफगानिस्तान र भारतसँग लामो समयदेखिको चलिरहेको तनाव निरन्तर जारी छ ।
वास्तवमा, पाकिस्तानले आफ्नै नागरिकहरूको आधारभूत सुरक्षा र आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित गर्न पनि सङ्घर्ष गरिरहेको छ। तैपनि, यी घरेलु सङ्कटहरू समाधान गर्नुको सट्टा, इस्लामाबाद अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफूलाई ूशान्तिको दूतू को रूपमा प्रस्तुत गर्नमा व्यस्त छ। प्रश्न यो छः आफ्नो घर व्यवस्थित गर्न असमर्थ राज्यले कसरी अरुको संकट समाधान गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्न चाहन्छ रु
पाकिस्तान आर्थिक सङ्कट र वास्तविकताको सामना गर्दैछ

आज पाकिस्तानले सामना गरिरहेको सबैभन्दा गम्भीर वास्तविकता यसको कमजोर अर्थतन्त्र हो। धेरै वर्षदेखि, देशले ऋणमा धेरै निर्भर अर्थतन्त्रमा निर्भर छ। आईएमएफबाट ऋण बिना अर्थतन्त्रलाई सञ्चालनमा राख्नु लगभग असम्भव भएको छ।

विदेशी मुद्रा सञ्चिति बारम्बार यस्तो स्तरमा खस्किएको छ जहाँ आयात लागत पनि पूरा गर्नु गम्भिर चिन्ताको विषय बनेको छ। इन्धनको अभाव, बढ्दो बिजुलीको शुल्क र दैनिक आवश्यकताको बढ्दो मूल्यले सामान्य नागरिकको जीवनअसहा बनाएको छ। मध्यम वर्गीय परिवारहरू अब दैनिक खर्च कटौती गर्न बाध्य छन्, साना व्यवसायहरू बाँच्न सङ्घर्ष गरिरहेका छन्, र युवाहरूको एक महत्वपूर्ण भाग विदेश जान उत्सुक छ।

यस सन्दर्भमा, जिम्मेवार राज्यको प्राथमिक उद्देश्य यसको अर्थतन्त्रको पुनर्निर्माण, रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना र यसका नागरिकहरूको जीवनस्तर सुधार हुनुपर्छ। यद्यपि, पाकिस्तानको राजनीतिक नेतृत्व अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा आफूलाई एक प्रमुख शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्नमा धेरै व्यस्त देखिन्छ।

इस्लामाबादले बारम्बार “मुस्लिम उम्माको नेतृत्व” ग्रहण गर्ने आकाङ्क्षा राख्छ। कश्मीर, प्यालेस्टाइन वा अफगानिस्तान जस्ता मुद्दाहरूमा, पाकिस्तानले आफूलाई मुस्लिम संसारको संरक्षकको रूपमा स्थापित गर्न निरन्तर प्रयास गरेको छ।

तैपनि, आधुनिक संसारमा, धार्मिक भावनाबाट मात्र नेतृत्व प्राप्त गर्न सकिँदैन, बरु, आर्थिक शक्ति, प्राविधिक प्रगति र स्थिर शासन यसको वास्तविक जग हो।

आज, साउदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र टर्की जस्ता राष्ट्रहरूले आफ्नो आर्थिक विकास, प्रविधि, पूर्वाधार र लगानी मार्फत विश्वव्यापी प्रभाव पारिरहेका छन्। उनीहरूले आफ्नै आन्तरिक विकासलाई प्राथमिकता दिएर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा एक शक्तिशाली उपस्थिति स्थापित गरेका छन्।

यसको विपरीत, पाकिस्तान राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर लोकतन्त्र र दीर्घकालीन वित्तीय सङ्कटबाट ग्रस्त छ। फलस्वरूप, मुस्लिम संसारको नेतृत्व गर्ने दृष्टिकोण–जुन सपना पाकिस्तानले प्रायः समर्थन गर्छ– जमिनमा वास्तविकतासँग थोरै समानता राख्छ।

छिमेकीहरूसँग शान्ति स्थापना गर्न असफल
पाकिस्तानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कमजोरीहरु मध्ये एक यसको छिमेकी राज्यहरुसँगको सम्बन्ध हो। जब आफ्नो सिमाना भित्र स्थिरता कायम राख्न असमर्थ देशले अरू बीच शान्तिको लागि मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गर्ने दाबी गर्छ, यसले स्वाभाविक रूपमा प्रश्नहरू उठाउँछ।
अफगानिस्तानसँग पाकिस्तानको सम्बन्ध लामो समयदेखि तनावले भरिएको छ।

सीमा झडप, आतङ्कवाद र तालिबान वरिपरिको द्वन्द्वले दुई राष्ट्रहरू बिचको सम्बन्धलाई निरन्तर अस्थिरको अवस्थामा राखेको छ । पाकिस्तानले बारम्बार अफगान तालिबानलाई आफ्नो सिमाना भित्र आतङ्कवादी समूहहरूलाई आश्रय दिएको आरोप लगाउँछ,

यसको विपरित,अफगानिस्तानले पाकिस्तानको सैन्य कारबाहीको आलोचना गर्छ। फलस्वरूप, दुई देशहरू बीच गहिरो अविश्वास जडा गाडेको छ –यस्तो अवस्था जसले विगत केही वर्षहरूमा सीमामा सयौँको मानिसहरुको मृत्यु भएको छ।

भारतसँग पाकिस्तानको सम्बन्ध पनि धेरै दशकदेखि द्धन्द्धग्रस्त छ। कश्मीर मुद्दा, सीमा झडप र राजनीतिक तनावले दुई राष्ट्रहरू बिचको सम्बन्धलाई निरन्तर तनावमा राखेको छ।
धेरै अवसरहरूमा, आणविक युद्धको डर ठुलो हुने परिस्थितिहरू सिर्जना भएका छन्।

तैपनि,पाकिस्तानले हाल विश्वलाई शान्तिको सन्देश प्रस्तुत गरिरहेको छ । वास्तविकतामा, आफ्नै छिमेकीहरूसँग दिगो शान्ति स्थापना गर्न असफल भएको राष्ट्रको लागि अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दूतकोआवरण दाबी गर्नु घेरे हदसम्म स्वः विरोधाभासी देखिन्छ। यसबाहेक, पाकिस्तानको आन्तरिक अवस्था चिन्ताको विषय बनेको छ।

कमजोर लोकतान्त्रिक संस्थाहरू, मिडिया स्वतन्त्रतामा प्रतिबन्ध र राजनीतिक असन्तुष्टहरुमाथि दमनको आरोपले देशको अन्तर्राष्ट्रिय छविलाईधमिलो बनाएको छ।

बलुचिस्तानमा जबरजस्ती बेपत्ता पार्ने कार्य र मानवअधिकार उल्लङ्घनको आरोप अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय भित्र बारम्बार उठाइँदै आएको छ र छलफल पनि भइरहेको छ । यसबाहेक, सेनाले प्रयोग गरेको अत्यधिक प्रभावले पाकिस्तानको राजनीतिक ढाँचालाई अझ कमजोर बनाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माण गर्ने राजनीतिक रणनीति
वास्तविकतामा, पाकिस्तानको वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय सक्रियताको पछाडि एउटा विशिष्ट राजनीतिक उद्देश्य छ।ऐतिहासिक रुपमा जब– जब घरेलु मुद्रास्फीति,बढेको छ, बेरोजगारी तीव्र भएको छ र जनतामा असन्तुष्टि बढेको छ, सरकार र सैन्य नेतृत्वले निरन्तर विदेश नीति र राष्ट्रवादी भावनालाई राजनीतिक उपकरणको रूपमा सधैं प्रयोग गरेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफूलाई प्रमुख खेलाडीको रूपमा प्रस्तुत गरेर, तिनीहरू अस्थायी रूपमा जनताको ध्यान घरेलु संकटबाट हटाउन सक्षम छन ।

यो रणनीति पाकिस्तानी राजनीतिमा नयाँ होइन, धेरै वर्षदेखि, विदेश नीति–विशेष गरी “मुस्लिम संसारको नेतृत्व गर्ने”कथा– घरेलु राजनीतिक समर्थन जुटाउने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिएको छ।
इरान र संयुक्त राज्य अमेरिका बीच मध्यस्थता गर्नुमा पाकिस्तानको आफ्नै निहित स्वार्थ पनि छ ।

यदि मध्य पूर्वमा द्धन्द्ध लामो भयो भने, तेलको मूल्य अनिवार्य रूपमा बढ्नेछ – एउटायस्तो परिदृश्य जसले पाकिस्तानको पहिले नै कमजोर अर्थतन्त्रलाई अझ गहिरो सङ्कटमा डुबाउनेछ। यसबाहेक, पाकिस्तानको ठूलो शिया जनसङ्ख्यालाई ध्यानमा राख्दै, इरान वरपरको अस्थिरताले देश भित्र साम्प्रदायिक तनावनिम्त्याउन सक्छ । फल स्वरुप पाकिस्तानको कूटनीतिक प्रयासहरू मुख्यतया वैचारिक शान्ति स्थापना गर्ने प्रयासको रुपमा काम गर्नुको सट्टा आफ्नै सुरक्षा र आर्थिक हितको रक्षा ष्र्नै उद्देश्यले गरिन्छ ।

अन्ततः, साँचो नेतृत्व भव्य भाषण, टेलिभिजन कूटनीति वा प्रतिकात्मक आसनबाट उत्पन्न हुँदैन । बरु, नेतृत्व राष्ट्रको आन्तरिक स्थिरता, आर्थिक शक्ति, सुशासन र यसका जनताको विश्वासबाट उत्पनन हुन्छ । यदि पाकिस्तानले साँच्चै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सम्मानजनक स्थान प्राप्त गर्न चाहन्छ भने, यसको प्राथमिकता जिम्मेवारी यसको अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु, यसको लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनु र यसका नागरिकहरूको जीवनस्तर सुधार हुनुपर्छ।

किनभने जब कुनै राज्यलेले आफ्नो घरेलु मामिलाहरू राम्ररी व्यवस्थापन गर्न असफल हुन्छ, तर अरूको समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्छ, त्यस्ता कार्यहरूलाई वास्तविक नेतृत्वको रुपमा होइन, तर केवल राजनीतिक रंगमञ्चमको रुपमा हेरिन्छ ।