भारतको हालैको अपरेशन सिन्दुरको समस्यामा थोरैले मात्र महसुस गरे कि उनीहरुले प्रयोग गर्ने केही उच्च प्रविधि उपकरणहरु स्वदेशी स्टार्टअपहरुबाट आएका थिए ।

भारत डाइनामिक्सको मिसायल प्रणालीदेखि सोलार इन्डस्ट्रिजको लुटेरिङ हतियार र पारस डिफेन्सको इलेक्ट्रोनिक्स र ड्रोन कम्पोनेन्टसम्म, भारतीय–निर्मित प्लेटफर्महरुले निर्णायक भूमिका खेले ।

सशस्त्र बलहरुले पहिला नै प्रयोगमा रहेका आइडियाफोर्जको स्विच युएभी र नेट्रा भीर सँग अल्फा डिजाइनको स्काईस्ट्राइकर र न्यूस्पेस रिसर्चको ड्रोन झुण्डले अर्को पुस्ताको युद्धमा भारतको बढ्दो क्षमता प्रदर्शन गर्दै सामेल भए ।

यो भारतको रक्षा कथामा एउटा महत्वपूर्ण मोड थियोः भारतमा युद्धको भविष्य देश भित्रै प्रयोगशालाहरुमा इन्जिनियर भइरहेको छ भन्ने साहसिक घोषणा ।

सरकार–समर्थित पहलहरु र नवीनता प्रोत्साहनहरुद्धारा सञ्चालित महत्वकांक्षी स्टार्टअपहरुको लहरले भारतको रक्षा पारिस्थितिक प्रणालीलाई स्पष्ट रुपमा पुनःपरिभाषित गरिरहेको छ ।

ड्रोन र एआई–सञ्चालित निगरानीदेखि हल्का ब्यालिस्टिक गियरसम्म, यी कम्पनीहरुले भारतलाई यसको आयात निर्भरता कम गर्न मद्दत गरिरहेका छन, र केही अवस्थामा गति, लागत र अनुकूलनमा परम्परागत आपूर्तिकर्ताहरुलाई उछिनेका छन ।

यी स्टार्टअपहरुले महत्वपूर्ण रक्षा खाडलहरु मात्र भरिरहेका छैनन् तिनीहरु रणनीतिक तयारीको अवधारणालाई पुनः परिभाषित गरिरहेका छन ।

एक समय सहयोगी खेलाडीहरुको रुपमा हेरिएका टाटा एडभान्सड सिस्टम्स (TAS) पारस डिफेन्स एण्ड स्पेस टेक्नोलोजीज, र IG ड्रोन जस्ता कम्पनीहरु अब भारतको सैन्य आधुनिकीकरणको अग्रपंक्तिमा छन ।

उदाहरणका लागि TAS ले बडोदरामा रहेको भारतको पहिलो निजी विमान प्लान्टमा C–295 सैन्य यातायात विमान निर्माण गर्न एयरबससँग साझेदारी गरिरहेको छ ।

फ्रन्टलाइन तैनाथीभन्दा बाहिर, ५५० भन्दा बढी कम्पनीहरु र ५,५०० पाइलटहरु सहितको ड्रोन फेडरेशन अफ इन्डियाले २०३० सम्ममा विश्वव्यापी ड्रोन हब बन्ने लक्ष्यतर्फ भारतलाई अगुवाइ गरिरहेको छ । आइजी ड्रोनले सैन्य र सरकारी एजेन्सीहरु द्वैलाई अनुसन्धान र विकास, निर्माण र क्षेत्रीय सेवाहरु प्रदान गर्दछ, जसले निजी खेलाडीहरुले यो रुपान्तरलाई कसरी शक्ति दिइरहेका छन् भन्ने उदाहरण दिन्छ ।

सरकारका सक्रिय नीतिहरुले यस पारिस्थितिक प्रणालीलाई पोषण दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन । २०१८ मा सुरु गरिएको इनोभेसन फर डिफेन्स एक्सिलेन्स (iDEX) पहलले स्टार्टअप र एमयसइमईहरुलाई वित्तीय सहयोग प्रदान गरेर नवप्रवर्तनलाई बढावा दिने लक्ष्य राखेको छ ।

फेब्रुअरी २०२५ सम्म, रक्षा मन्त्रालयले iDEX– समर्थित संस्थाहरुबाट २.४ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका ४३ वस्तुहरुको खरिदलाई स्वीकृत दिएको छ , जसले स्वदेशी समाधानहरुप्रति महत्वप्रर्ण प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।

iDEX जस्ता सरकारी पहलहरु र रक्षा अनुसन्धान तथा स्टनर्टअपहरु विकास संगठन (DRDO) संगको रणनीतिक साझेदारीबाट देशभर १,००० भन्दा बढी रक्षा प्रविधि स्टनर्टअपहरु देखा परेका छन ।

यी स्टनर्टअपहरु स्वायत्त ड्रोनदेखि उन्नत मिसाइल प्रणालीहरु सम्मका अत्याधुनिक प्रविधिहरु विकास गर्ने अग्रपंक्तिमा छन ।

यस बाहेक, iDEX अन्तर्गतको डिफ्रेन्स इन्डिया स्टनर्टअप च्यालेन्जस(DISC) ले स्टनर्टअपहरुलाई विशिष्ट रक्षा आवश्यकताहरुलाई सम्बोधन गर्न असंख्य अवसरहरु प्रस्तुत गरेको छ ।

अक्टोबर २०२४ मा सुरु गरिएको १३ औं संस्करणमा भारतीय सेना, नौसेना र वायुसेनाबाट सात चुनौतीहरु प्रस्तुत गरिएको थियो, जसले स्टाट)अपहरुलाई नवीन समाधानहरु विकास गर्न प्रोत्साहित गरयो ।

भारतको रक्षा निर्यातमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०२४–२५ मा २३६.२२ अर्ब रुपैयाँको अहिलेसम्मकै उच्चतम मूल्यमा पुगेको छ , जुन विगत एक दशकमा ३४ गुणाले वृद्धि हो ।यो वृद्धिले भारतको रक्षा क्षमता र यसको स्वदेशी प्रविधिको गुणस्तरको विश्वव्यापी मान्यताको संकेत गर्दछ ।

उत्तर प्रदेश जस्ता राज्यहरु यस विकासको कथामा निर्णायक बन्दैछन । उत्तर प्रदेश रक्षा औद्योगिक करिडोरले २८४.७५ अर्ब रुपैयाँको लगानी आकर्षित गरेको छ, जसमा लखनऊमा ब्रहोस मिसाइल निर्माण इकाइको उद्घाटन जस्ता महत्वपूर्ण विकासहरु समावेश छन् ।

भारतको रक्षा स्टार्टअप इकोसिस्टमले रणनीतिक स्वायत्तता र प्राविधिक आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने राष्ट्रको संकल्पको प्रतीक हो ।

निरन्तर नीतिगत समर्थन, लगानी र नवप्रर्वतनमा ध्यान केन्द्रित गर्दै, यी स्टार्टअपहरुले राष्ट्रिय सुरक्षालाई मात्र बलियो बनाउनुका साथै भारतलाई प्रविधिको विश्वव्यापी केन्द्रको रुपमा स्थापित गर्न पनि तउार छन् ।