अहमदाबादको न्यानो नोभेम्बर रात १,३०,००० भन्दा बढी प्रशंसकहरुले नरेन्द्र मोदी रंगशालामा कन्सर्टको लागि होइन, तर विश्वकप क्रिकेट फाइनलको लागि खचाखच भरिएका थिए । विश्वव्यापी दर्शकहरुको साथ राष्ट्रिय उत्सव जस्तै यो खेल खचाखच भरिएका स्ट्यान्डहरुबाट होटल, क्याफे। राजमार्ग र बोर्डरुमहरुमा फैलिएको ऊर्जाले गुन्जिरहेको थियो ।

यो भारतको खेलकुद क्यालेन्डरमा अर्को रातो अक्षरको दिन थियो, जसले नयाँ भारतको रन्यापसट कैद गरयोः आत्मविश्वसी, जोडिएको र रणनीतिक उद्देश्यका साथ मञ्चमा खेल्दै ।

भारतको खेलकुद र कार्यक्रमहरुको इकोसिष्टम अब सफलताको आशामा ड्रेसिङ रुममा छैन । यसले पिचमा प्रभुत्व जमाउँदै शहरहरुलाई आर्थिक गतिविधि, युवा आकांक्षा र सांस्कृतिक आदानप्रदानको वर्षभरि हुने मैदानमा रुपान्तरण गरिरहेको छ ।

यसो भनिए पनि, क्रिकेटले अझै पनि चार्जको नेतृत्व गर्छ, र कासरी । भारतीय क्रिकेट नियन्त्रण बोर्ड BCCI ले आर्थिक वर्ष २०२३–२४ मा ९७.४१ अर्ब रुपैयाँको रेकर्ड राजश्व पोष्ट गरयो, जसमा इडियन प्रिमियर लिग (IPL) ले मात्र लगभग ५७.४१ अर्ब रुपैयाँ योगदान गरेको थियो ।

लिगको अपिल केवल वित्तीय मात्र होइनः, आएपीएल २०२४ ले सिजनभरि लगभग ४४ करोड ६० लाख अद्धितीय टेलिभिजन दर्शकहरुसम्म पुरयायो, जबकि २०२५ को फाइनलले मात्र लगभग १६ करोड ९० लाख टिभी दर्शकहरुलाईआकर्षि गरयो, जसले गर्दा यो भारतीय इतिहासमा सबैभन्दा भेरै हेरिएको खेल प्रशारणहरु मध्ये एक बन्यो ।

तर भारतको खेलकुद अर्थतन्त्र उद्योग क्रिकेटको सीमाभन्दा धेरै पर पुगिरहेको छ । अग्रणी उद्योग अनुसन्धानका अनुसार भारतीय खेलकुद उद्योग १२–१४ प्रतिशतको CAGR मा वृद्धि हुने ट्रयाकमा छ, २०३० सम्ममा लगभग $४० बिलियन पुग्ने, पूर्वाधार, मिडिया, प्रविधि र विभिन्न विषयहरुमा ग्रासरुट कार्यक्रमहरुमा लगानीद्धारा समर्थित । यो वृद्धिले अब अमूर्त छैन तर देशभरका रंगशालाहरु र रंगशालाहरुमा देखिने छ । भारतको राष्ट्रिय खेल हक्कीलाई नै लिनुहोस्, जुन लामो समयदेखि प्रतिक्षा गरिएको पुनर्जागरणको आनन्द लिइरहेको छ ।

भारतीय पुरुष टोलीको सफलता–टोकियो र पेरिसमा ओलम्पिक कांश्य पदक–ले सार्वजनिक चासो र कर्पोरेट समर्थनलाई पुनः जागृत गरेको छ । पुननिर्मित ढाँचाको साथ पुनजीवित हक्की इन्डिया लिग (HIL) ले अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरु र विश्वव्यापी प्रसारणको ध्यान आकर्षित गने अपेक्षा गरिएको छ, जबकि भुक्नेश्वर र राउरकेलामा आयोजना गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरुले लगातार लगभग क्षमताको दर्शकहरु रेकर्ड गरेका छन ।

यसैबीच, कबड्डीले भारतको सबैभन्दा उल्लेखनीय खेल सफलताको कथाहरु मध्ये एक लेखेको छ । २०१४ मा सुरु भएको प्रो कबड्डी लिग (PKL) ले अब प्रत्येक सिजनमा लगभग २० करोड दर्शकहरु पुग्छ, जसले यसलाई देशमा सबैभन्दा धेरै हेरिने गैर–क्रिकेट लिगहरु मध्ये एक बनाउँछ । प्एी लाई अलग गर्ने कुरा भनेर टियर–२ र टियर–३ बजारहरुमा यसको गहिरो प्रवेश हो ।

फुटबलले पनि आफ्नो खुट्टा फेल पारिरहेको छ । इन्डियन सुपर लिग (ISL) निरन्तर रुपमा एउटा मार्को सम्पत्तिको रुपमा बढ्दै गएको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरु, प्रशिक्षकहरु र लगानीकर्ताहरुलाई आकर्षित गर्दछ ।

स्थापित एसियाली लिगहरुको तुलनामा औसत खेल उपस्थितिको संख्या र हालैका सिजनहरुमा टेलिभिजन दर्शकहरुको संख्या १५ करोड नाघेको छ, फुटबल अब एक विशिष्ट जोश रहेन ।

टेनिसले भारतको खेलकुद क्यालेन्डरमा अर्को तह थपेको छ, चेन्नई ओपन र बेँगलुरु ओपन सहित ATP र WTA–स्तरीय प्रतियोगिताहरुको पुनरागमनले भारतलाई अन्तर्राष्ट्रिय टेनिस सर्किटमा एक व्यवहार्य स्टपको रुपमा स्थापित गरेको छ । यी प्रतियोगिताहरु क्रिकेटको तुलनामा स्केलमा सानो हुन सक्छन्, तर तिनीहरुको आर्थिक पदचिह्रले अन्तर्राष्ट्रिय चासो आकर्षित गर्न अर्थपूर्ण छ ।

ब्याडमिन्टन पनि निरन्तर उकालो लागिरहेको छ । इन्डिया ओपन सुपर ७५० प्रतियोगिताले नियमित रुपमा विश्वका शिर्ष खेलाडीहरुलाई आकर्षित गर्छ र बलियो प्रशारण मूल्याङ्कन प्राप्त गर्छ महिला खेलकुदले पनि समयमै गति लिइरहेको छ ।

महिला क्रिकेटको लागि रेकर्ड तोडन दर्शक संख्यादेखि लिएर लिगहरुमा बढ्दो प्रायोजन र उपस्थितिसम्म, सन्देश स्पष्ट छः, भारतमा खेलकुदको जोश व्यापक र बढ्दो रुपमा समावेशी छ । यी सबै भारतको ठुला महत्वकांक्षाहरुसँग सम्बन्धित छन ।

केन्द्र सरकारको समर्थनमा,भारतीय ओलम्पिक संघले २०३० को राष्ट्रमण्डल खेलकुद आयोजना गर्ने भारतको प्रस्तावलाई अनुमोदन गरेको छ । यो कदमले प्रमुख पूर्वाधार स्तरोन्नतिलाई प्रोत्साहन गर्ने, विश्वव्यापी सहभागितालाई आकर्षित गर्ने र २०१० को नयाँ दिल्लीमा भएको राष्ट्रमण्डल खेलकुदको सम्झना दिलाउने पर्यटन प्रवद्र्धनलाई ट्रिगर गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । खेलकुद बाहेक प्रत्यक्ष मनोरञ्जनले यो गतिलाई बढावा दिइरहेको छ ।

अहमदाबादमा कोल्डप्लेको म्युजिक अफ द स्फेयर्स कार्यक्रमले लगभग १६४१ करोडको अनुमानित आर्थिक प्रभाव उत्पन्न गर्दा यो उछालको मात्रा नाटकीय रुपमा प्रदर्शन भएको थियो, दुई रातको दौडले २,२०,००० भन्दा बढी प्रशंसकहरुलाई आकर्षित गरयो र होटल बुकिङ, भोजन,यातायात र सम्बद्ध सेवाहरुमा वृद्धिलाई बढावा दियो ।

महत्वपूर्ण कुरा, यो वृद्धि महानगरहरुमा मात्र सीमित छैन । २०२५ मा मात्र भारतभरि, कोच्चिदेखि गुवाहटीसम्मका शहरहरुमा ५,००० भन्दा बढी सहभागीहरु भएको कार्यक्रको रुपमा परिभाषित गरिएका दर्जनौं मेगा कन्सर्टहरु आयोजना गरिएको थियो ।अर्थशास्त्रीहरुले यसलाई गुणक प्रभाव भन्छन ।

प्रमुख खेलकुद प्रतियोगिता वा कन्सर्टले केवल टिकटहरु बेच्दैनः उसले होटलका कोठाहरु भर्छ, स्थानीय यातायात सञ्जालहरुलाई बलियो बनाउँछ, खुद्रा व्यापार विस्तार गर्छ र विभिन्न क्षेत्रहरुमा छोटो अवधिको रोजगारी सिर्जना गर्छ । भारतका युवाहरुका लागि, यो परिवर्तनकारी छ ।

एक समय पर्दामा विश्वव्यापी तमाशाहरु हेर्न सन्तुष्ट हुने पुस्ताले अब तिनीहरुलाई आफ्नै शहरहरुमा प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेको छ–सहभागिता, आकांक्षा र विश्वासलाई बढावा दिइरहेको छ । अगाडि हेर्दा, ठुलो खेल दिगोपन र स्केल हो ।

भारत अब केवल आयोजकको रुपमा मात्र खेलिरहेको छैन, यसले खेललाई आकार दिइरहेको छ र स्कोरबोर्डले यो केवल सुरुवात हो भनेर सुझाव दिन्छ ।