अक्टोबर २०१८ मा, पाकिस्तान वायुसेनाको एरोबेटिक डिस्पले टोली, शेरडिल्सले एक सामाजिक सञ्जाल पोस्ट मार्फत घोषणा गर्यो कि पाकिस्तान एरोनटिकल कम्प्लेक्स कामरा र चीनको चेङ्दु एयरक्राफ्ट इन्डस्ट्रियल ग्रुप, एभिएसन इन्डस्ट्री कर्पोरेशन अफ चाइनाको एकाइ, संयुक्त रूपमा ४८ विंग लुङ..  मानवरहित हवाई सवारी साधनहरू उत्पादन गर्न सहमत भएका छन्। न त एभिआइसी न पीएसीले सार्वजनिक रूपमा बिक्री सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको पुष्टि गरे, र सम्झौताको मूल्य, यो कहिले प्रहार गरिएको थियो, वा डेलिभरी तालिकाको बारेमा कुनै विवरण खुलासा गरिएको थिएन।

यो घोषणा आफैमा पछाडि फर्केर हेर्दा ,यो प्रविधि सम्बन्ध कसरी व्यवस्थित गरिएको छ भन्ने कुराको लागि उपयुक्त रुप  थियो।

त्यो घोषणाले वर्षौँदेखि चुपचाप विस्तार भईरहेको ड्रोन साझेदारीको औपचारिक गहिरोपनलाई सङ्केत गर्यो। पाकिस्तान वायुसेनाले २०१८ भन्दा पहिले विंग लुङ । ड्रोनहरू सञ्चालन गर्न थालेको थियो, २०१७ र २०१८ मा मियाँवाली वायुसेना बेसको उपग्रह तस्विरमा दुई विमानहरू देखिएका थिए, यद्यपि कुनै आधिकारिक खरिद कहिल्यै सार्वजनिक रूपमा घोषणा गरिएको थिएन।

वायुसेनाको अधिग्रहणसँगै, पाकिस्तान आर्मी एभिएसन कोर्प्सले चाइना एरोस्पेस साइन्स एण्ड टेक्नोलोजी कर्पोरेशनबाट सीएच-४ बी मानवरहित लडाई हवाई यान खरिद गर्ने छनोट गर्यो, जसको ठुलो सङ्ख्यामा अर्डर गरिएको  र २०२१ को सुरुमा आइपुगेको पाँच जनाको पहिलो ब्याच बहावलपुर आर्मी एभिएसन कोर्प्स एयर बेसमा तैनाथ गरिएको थियो जहाँ एक समर्पित युएभी प्रशिक्षण एयरस्पेस क्षेत्र स्थापना गरिएको थियो।

पाकिस्तानी नौसेना,जसले छोड्नु हुँदैन, समुद्री भूमिकाका लागि सीएच–४ बी खरिद गर्ने प्रक्रियामा रहेको पुष्टि भयो । सशस्त्र सेनाका तीन वटै शाखाहरूमा, २०२० को दशकको सुरुसम्ममा चिनियाँ ड्रोन प्लेटफर्महरू पाकिस्तानको मानवरहित उड्डयन क्षमता केन्द्रीय घटक बनेको  थिए।

साझेदारीको संरचनात्मक तर्क स्थापित गर्न गाह्रो छैन। एमक्यू–1 प्रिडेटर र एमक्यू-9 रिपर जस्ता अमेरिकी ड्रोनहरू प्राविधिक रूपमा बढी उन्नत छन्। तर वाशिंगटनले तिनीहरूको निर्यात सीमित गर्दछ, विशेष गरी पाकिस्तान जस्ता बेइजिङका वास्तविक सहयोगीहरूमा।  पश्चिमी बजारको उच्च अन्तबाट बहिष्कृत, पाकिस्तान पूर्णरुपमा रणनीतिक आत्मीयताबाट बाहिर नभई  चीनतिर फर्कियो, यद्यपी त्यो एक कारक हो,तर सीमित विकल्पहरुबाट बाहिर । चीनले आफ्नो तर्फबाट सक्रिय रुपमा यो स्थिति खेती गरेको छ ।

विङ लुङ ।। मुख्यतया निर्यातको लागि विकसित गरिएको छ र चिनियाँ विकासकर्ताहरूले यसलाई एमक्यू-1 प्रिडेटरको सस्तो विकल्पको रूपमा बजारमा ल्याएका छन्, जसको मूल्य प्रति युनिट लगभग $१-२ मिलियन अनुमान गरिएको छ, उदाहरणका लागि, एमक्यू-९ रिपरको $३ करोड मूल्यको तुलनामा। मूल्य भिन्नता वास्तविक हो, र निरन्तर वित्तीय दबाबमा रक्षा बजेटको लागि यो महत्त्वपूर्ण छ।

मार्केटिङ सामग्रीहरूमा कम स्पष्ट रूपमा के भनिएको छ भने त्यो मूल्य भिन्नता वास्तवमा प्रदर्शनको सन्दर्भमा के प्रतिबिम्बित गर्दछ।

पाकिस्तानको आर्मी एभिएसन र नेवीले सञ्चालन गर्ने सीएच-4B बाह्य  रुपमा एमक्यू–9 रिपरसँग मिल्दोजुल्दो छ। जुन वर्षौदेखि विश्लेषकहरुबाट टिप्पणीहरु प्राप्त गर्दै आएको छ ।  यद्यपि,  समानता धेरै हदसम्म सिल्हुटमा समाप्त हुन्छ ।

सीएच–5, रिपरसँग तुलना गर्न सकिने  चीनको ठूलो फलो–अन प्लेटफर्म,रिपरमा  जडान गरिएको ग्यारेन्ट TPE331 टर्बोप्रपको आधाभन्दा कम अश्वशक्ति भएको अज्ञात टर्बोचाज्र्ड पिस्टन इन्जिले सुसज्जित छ ।

यसले  रिपरको १२–१५ किलोमिटरको तुलनामा सीएच–5 को  अधिकतम उचाइ ९ किलोमिटरमा सीमित गर्दछ ।

सीएच–48 सँगको इराकको अनुभव सबैभन्दा विस्तृत रुपमा दस्तावेज गरिएको छ । जुन २०१९ को अन्त्यसम्ममा, इराकको दस भन्दा बढी सीएच-48 ड्रोनहरूको फ्लीटमध्ये एउटा मात्र पूर्ण रूपमा मिसन सक्षम थियो, बाँकीलाईअनिर्दिष्ट मर्मत समस्याहरूले कारणले ग्राउन्डेड गरेको थियो, जसले गर्दा अपरेशन इनहेरेन्टरिजल्भमा अमेरिकी महानिरीक्षकको रिपोर्ट  अनुसार अनुसार गुप्तचर, निगरानी र जासुसी क्षमताको ठुलो कमी आएको थियो,

पछि यो रिपोर्ट गरिएको थियो कि मर्मत  समर्थनमा  सम्झौता समस्याहरूको कारण सबै ग्राउन्डेड गरिएको थियो। अर्को सीएच-48 अपरेटर, जोर्डनले आफ्नै मौन निष्कर्ष निकाल्यो ।

रोयल जोर्डनियन वायुसेनाले जुन २०१९ मा आफ्नो सीएच-सीएच-48हरू बिक्रीको लागि राखेको राख्यो,  प्रकारको अभाव भएको पाएपछि अल्जेरियाले पहिले २०१३ र २०१४ को बीचको परीक्षणको क्रममा दुर्घटनामा दुई वटागुमाएपछि सीएच-४हरू नगर्ने निर्णय गरेको थियो । विभिन्न सञ्चालन वातावरण र फरक मर्मत संस्कृतिहरूका साथै अपरेटरहरूमा ढाँचाले परिस्थितिगत भन्दा पनि प्रणालीगत कुरालाई औँल्याउँछ।

पाकिस्तानको चिनियाँ ड्रोन पोर्टफोलियोको उच्च तहको गठन गर्ने विङलुङ।। ले मुख्यतया लिबियामा युएईको तैनाथी मुख्यतया आफ्नै सञ्चालन रेकर्ड जम्मा गरेको छ ।  जुन २०२० सम्म, लिबियामा जम्मा छ वटा विंग लुँग ।। हरू खसालिएको वा हराएको रिपोर्ट गरिएको थियो, जुन सबै लिबियाली राष्ट्रिय सेनाद्धारा सञ्चालित थिए ।

क्षतिहरू सहकर्मी स्तरका विरोधीहरुलाई संलग्न गराउनुको परिणाम थिएन। विंग लुँग ।। हरूलाई खसालिएको थियो किनभने तिनीहरूसंग बोर्डमा कुनै जामिङ वा आत्म–सुरक्षा प्रणाली छैन। जहाजमा आत्म–सुरक्षाको अभाव एक क्षमता अन्तर हो। जुन चिनियाँ निर्यात कागजातहरुमा धेरै हदसम्म उल्लेख गरिएको छैन,र यसले  प्लेटफर्महरू प्रयोग गर्न खोज्ने कुनै पनि अपरेटरको लागि अर्थपूर्ण सीमा प्रतिनिधित्व गर्दछ ।

निर्भरताको वास्तुकला

पाकिस्तान र चीन बीच देखा परेको संयुक्त उद्यम संरचना कागजातमा, त्यस्तो व्यवस्था हो जसलाई रक्षा योजनाकारहरूले सफल मान्नेछन्। यो मोडेलले धेरै हदसम्म जेएफ–१७ थन्डरसंग स्थापित उही ढाँचालाई व्यापक रुपमा पछ्याउँछ:चेङदुद्धारा मौलिक भागहरु र योजनाहरुको आपूर्ति ताकि पीएसी काम्राले स्थानीय रुपमा विमानहरु भेला गर्न सकून्, घरेलु रूपमा उत्पादन गर्न कम्पोनेन्टहरुको एक भागको लागि आवश्यक प्रपित्रिहरु हस्तान्तरण गर्नु अघि ।

यद्यपि, यो वास्तुकलाले के उत्पादन गर्छ भने त्यो तहगत निर्भरता हो  चिनियाँ  कम्पोनेन्टहरुमा  उत्पादन लाइन सेटअप र परीक्षणको लागि चिनियाँ प्राविधिकहरूमा, र कुनै पनि स्तरको प्रविधि हस्तान्तरण गर्न चिनियाँ  इच्छुकतामा। चिनियाँ सैन्य प्लेटफर्महरूको निर्यात भेरियन्टहरू सेन्सर गुणस्तर, डेटा लिङ्क वास्तुकला, र इलेकट्रोनिक युद्ध एकीकरणमा घरेलु रूपको  फिल्ड गरिएका संस्करणहरू भन्दा नियमित रूपमा फरक हुन्छन्। लिबियामा युएईद्वारा सञ्चालित विंग लुङ ।।हरू, विशेष गरी, चिनियाँहरूको सट्टा थेल्स उपग्रह सञ्चार प्रणालीहरूसँग पुनः फिट गरिएको थियो–एक परिमार्जन  जसले  विडम्बनापूर्ण परिस्थिति निम्त्यायो जसमा थेल्स स्याटकम प्रणालीहरूसंग जडान गरिएको ड्रोनहरूलाई  टर्की–समर्थित सेनाहरूद्वारा सञ्चालित थेल्स स्मार्ट एस एमके २ रडारहरूद्वारा गोली हानेर खसालिएको थियो।

चिनियाँ एयरफ्रेमहरूमा फ्रान्सेली सञ्चार पुनः फिट गर्न आवश्यक पर्ने हार्डवेयर अन्तरले निर्यात–ग्रेड चिनियाँ ड्रोन प्रविधिको हाल यसको मार्केटिङको सापेक्षमा कहाँ छ  भन्ने संकेत  गर्दछ।

पाकिस्तानको ड्रोन कार्यक्रम संस्थागत रूपमा यस्तो तरिकाले स्थापित गरिएको जसले छ चीन–पाकिस्तान सम्बन्ध कसरी  विकसित भए पनि यसलाई आराम गर्न गाह्रो बनाउने छ । तर यसले प्रतिनिधित्व  गर्ने क्षमता यसको वरिपरि घोषणाहरूको सङ्ख्या भन्दा सीमित छ।

मूल्य कम छ मर्मत रेकर्ड सार्वजनिक छ, र लडाई क्षति दस्तावेज  गरिएको छ।  प्रमाणहरुको बाबजुद, सम्बन्ध विस्तार हुँदै गइरहेको छ, यसले प्रविधिको गुणलाई कम बोल्छ भन्दा  इस्लामाबादले बेइजिङमाथि  परिष्कृत प्रविधिहरुको लागि निर्भरतालाई बोल्छ ।