काठमाडौं । आज असोज ३१ गते वडादशैंको सातौँ दिन अर्थात् महासप्तमी हो। यस दिन नवदुर्गाका सातौँ स्वरूप माता कालरात्रिको पूजा–आराधना गरिन्छ। नेपालमा यसै दिन फूलपाती भित्र्याउने विशेष परम्परा पनि रहेको छ।

वडादशैंको सातौँ दिनलाई शक्ति, साहस, निर्भयता र दुष्ट शक्तिमाथि विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार माता कालरात्रिको आराधनाले भय र संकटबाट मुक्ति प्राप्त हुने तथा जीवनमा धैर्य र आत्मबल बढ्ने विश्वास गरिन्छ।

माता कालरात्रिको स्वरूप र परिचय

महासप्तमीलाई शक्ति उपासनाको महत्त्वपूर्ण दिनका रूपमा लिइन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता दुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये सातौँ स्वरूप कालरात्रि हुन्। कालरात्रिले अन्धकार, भय, नकारात्मकता र दुष्ट शक्तिको नाश गरी भक्तजनको रक्षा गर्छिन् भन्ने विश्वास छ। कालरात्रिको स्वरूप अन्य देवीका स्वरूपभन्दा उग्र मानिए पनि उनी भक्तजनप्रति कल्याणकारी र अभय प्रदान गर्ने माताका रूपमा पूजिन्छिन्। त्यसैले आजको दिन श्रद्धा, भक्ति र निष्ठापूर्वक पूजा गर्दा भयबाट मुक्ति, साहस, आत्मविश्वास र जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ। फूलपातीको अर्को प्रमुख विशेषता विभिन्न पवित्र फूल, पात तथा वनस्पतिलाई देवीको प्रतीकका रूपमा दशैंघरमा भित्र्याउनु हो। यसलाई शुभता, समृद्धि, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परिवारमा सुख–शान्ति भित्र्याउने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

फूलपातीमा के–के गरिन्छ ?

फूलपाती शब्दले देवीको पूजाका लागि प्रयोग गरिने पवित्र फूल तथा पातलाई जनाउँछ। विभिन्न स्थान र समुदायमा चलनअनुसार सामग्री केही फरक हुन सक्छ। कतिपय परम्परामा नौ प्रकारका पवित्र वनस्पति समेटिएको नवपत्रिकालाई नवदुर्गाको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने चलन छ।
फूलपातीमा सामान्यतया समावेश गरिने सामग्रीहरू:
जमरा तथा जौका बिरुवा
विभिन्न पवित्र फूल र पात
बेलपत्र तथा बेलफल
केराको बोट वा पात
अन्य स्थानीय रूपमा उपलब्ध पूजनीय वनस्पति
यी सामग्री उपलब्धता र पारिवारिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्। सबै घरमा एउटै सामग्री अनिवार्य हुन्छ भन्ने छैन।

महासप्तमीमा माता कालरात्रिको पूजा गर्ने विधि

पूजास्थलको सरसफाइ: दशैंघर वा पूजाकोठा सफा गरी घट, जमरा र देवीको प्रतिमा वा तस्बिर व्यवस्थित गर्ने।

दीप प्रज्वलन: धूप, दीप बालेर गणेश तथा कुलदेवताको स्मरण गर्दै पूजा प्रारम्भ गर्ने।

देवीको आह्वान: माता कालरात्रिको ध्यान गरी श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने। आफ्नो परम्पराअनुसार मन्त्र, दुर्गा सप्तशती वा देवी स्तोत्र पाठ गर्न सकिन्छ।

फूल तथा अक्षता अर्पण: देवीलाई फूल, अक्षता, सिन्दूर, जल र उपलब्ध पूजासामग्री चढाउने।

नैवेद्य अर्पण: फलफूल, मिठाई वा घरमा तयार गरिएको शुद्ध प्रसाद चढाउने।

फूलपाती भित्र्याउने: परम्पराअनुसार फूलपातीलाई पूजा कोठामा ल्याई घट र जमराको समीपमा राखेर पूजा गर्ने।

आरती तथा प्रार्थना: देवीको आरती गरी परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्ने।

पूजाको विस्तृत विधि, मन्त्र र समय स्थानीय परम्परा तथा कुलाचारअनुसार फरक हुन सक्छ। विशेष कर्मकाण्ड गर्नुपर्ने भए पुरोहितको सल्लाह लिन सकिन्छ।

फुलपातीकाे महत्व

नेपालमा फूलपातीको धार्मिक महत्त्वसँगै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व पनि जोडिएको छ। विशेषगरी काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा फूलपाती भित्र्याउने राजकीय चलन रहिआएको छ। गोरखाबाट फूलपाती ल्याएर हनुमानढोकामा भित्र्याउने परम्पराले नेपालको ऐतिहासिक राजकीय संस्कृति र दशैंको सम्बन्धलाई दर्शाउँछ।

आज पनि फूलपातीको दिन नेपाली सेनाले टुडिखेलमा बढाई कार्यक्रम गर्ने र बसन्तपुर दरबारमा गाेरखा दरबारबाट सेनाले पैदल यात्रा गरि ल्याएकाे फुलपाती हर्षबढाइ गरि भित्राइदैछ। याे कार्यक्रममा राष्ट्रपति,उपराष्ट्रपति,प्रधानमन्त्री,प्रधानन्यायाधीश,प्रतिनिधि सभाका सभामुख,राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष,मन्त्री,सांसद,मुख्यसचिव,प्रधानसेनापति,सचिव,सुरक्षा निकायका प्रमुख,सरकारी कर्मचारी र भद्रभलादमीहरू उपस्थित हुन्छन।

नेपालको ऐतिहासिक परम्पराअनुसार गोरखाबाट ल्याइएको फूलपातीलाई काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारस्थित दशैँ घरमा विशेष समारोहका साथ भित्र्याइन्छ। यस अवसरमा नेपाली सेना, सांस्कृतिक समूह र सर्वसाधारणको सहभागितामा परम्परागत समारोह आयोजना गरिन्छ। नेपाली घरपरिवारमा आफन्त जम्मा हुने, घर सजाउने, पूजाआजा गर्ने र दशैंको तयारीलाई तीव्र बनाउने चलन छ।

फूलपातीले दिने सन्देश

यस पर्वले परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता बढाउनुका साथै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कार र परम्परालाई निरन्तरता दिन्छ। फूलपातीले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता र नेपाली मौलिक संस्कृतिको निरन्तरतासमेत झल्काउँछ। महासप्तमी तथा फूलपाती पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन।

यसले जीवनमा सकारात्मक सोच, साहस, अनुशासन, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिन्छ। माता कालरात्रिको आराधनाले कठिन परिस्थितिमा पनि सत्य, साहस र धैर्यका साथ अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

फूलपातीमा प्रयोग हुने वनस्पतिले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र वातावरण संरक्षणको महत्त्व पनि स्मरण गराउँछन्। दशैं मनाउँदा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार, ज्येष्ठ नागरिक, असहाय तथा विपन्न समुदायलाई सहयोग गर्नु र समाजमा आपसी सद्भाव कायम राख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

वडादशैंको सातौँ दिन माता कालरात्रिको पूजा–आराधना गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन। यसले मानिसलाई डरभन्दा साहस, निराशाभन्दा आशा, अन्यायभन्दा न्याय र नकारात्मकताभन्दा सकारात्मकताको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ।

दशैँको यो पावन अवसरमा माता दुर्गा भवानीले सबै नेपालीमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्भाव र आपसी एकता कायम राख्ने प्रेरणा प्रदान गरून्। देशमा शान्ति, सुशासन र समृद्धि स्थापित होस् तथा सबैको जीवनमा सुख र खुसी छाओस्। माता कालरात्रिको जय! माता दुर्गा भवानीको जय!